Liêm chính nghiên cứu: vì sao đây là vấn đề của hệ thống

Khi một vụ vi phạm liêm chính nghiên cứu bị phát hiện, phản ứng thường là xử lý cá nhân liên quan.

Điều đó cần thiết. Nhưng nếu vi phạm xuất hiện theo mô thức — cùng một loại, ở cùng một hoàn cảnh — thì đó là thông tin về hệ thống, không chỉ về những người bị phát hiện.

Phân biệt các mức

Vi phạm nghiêm trọng. Bịa dữ liệu, sửa dữ liệu, đạo văn. Đây là ranh giới rõ ràng và không có vùng xám.

Các thực hành có vấn đề. Không phải gian lận rõ ràng nhưng làm sai lệch kết quả:

• Chọn cách phân tích cho kết quả đẹp nhất sau khi đã xem dữ liệu.
• Đặt giả thuyết sau khi thấy kết quả rồi trình bày như đã dự đoán.
• Chia nhỏ một nghiên cứu thành nhiều bài.
• Không báo cáo kết quả không thuận lợi.
• Loại dữ liệu theo tiêu chí đặt ra sau.
• Thêm tên người không đóng góp hoặc bỏ tên người có đóng góp.

Sai sót vô ý. Nhầm lẫn, lỗi trong mã, mô tả không chính xác. Đây là phần bình thường của công việc và cách xử lý là đính chính.

Điểm quan trọng: nhóm giữa gây thiệt hại lớn nhất cho độ tin cậy của khoa học, vì nó phổ biến hơn nhiều và ranh giới không rõ khiến người ta không nhận ra mình đang làm.

Các yếu tố hệ thống thúc đẩy

Áp lực số lượng. Khi đánh giá dựa trên số bài, người ta tối ưu theo số bài — bằng cách chia nhỏ, bằng cách chọn nơi dễ đăng, bằng cách làm nhanh.

Thiên lệch công bố. Kết quả dương tính dễ đăng hơn, tạo động lực làm cho kết quả trở nên dương tính.

Cạnh tranh gay gắt về vị trí và tài trợ với tỉ lệ thành công thấp.

Chênh lệch quyền lực. Người mới khó từ chối khi bị yêu cầu làm điều họ biết là không đúng.

Thiếu đào tạo. Nhiều thực hành có vấn đề được truyền lại như cách làm bình thường trong nhóm.

Thiếu cơ chế phát hiện. Không ai kiểm tra dữ liệu gốc, không ai chạy lại phân tích.

Hậu quả không tương xứng — hoặc quá nhẹ nên không răn đe, hoặc quá nặng nên người ta che giấu thay vì tự sửa.

Cơ chế xử lý cần có

Ở cấp cơ sở:

• Quy định rõ ràng về những gì được coi là vi phạm, công bố công khai.
• Người hoặc bộ phận phụ trách mà mọi người biết là ai.
• Quy trình xử lý có các bước, có thời hạn, có bảo mật.
• Bảo vệ người phản ánh — không có điều này thì không ai dám nêu.
• Bảo vệ người bị cáo buộc cho tới khi có kết luận — cáo buộc sai cũng gây thiệt hại nặng.
• Tách bạch điều tra với quyền lợi của cơ sở — đây là điểm khó, vì cơ sở có động cơ giảm nhẹ để bảo vệ uy tín.
• Công bố kết luận ở mức phù hợp.

Ở cấp tạp chí:

• Quy trình xử lý khiếu nại và đính chính.
• Kiểm tra trùng lặp và các dấu hiệu bất thường.
• Yêu cầu công khai dữ liệu và mã ở mức hợp lý.
• Ghi rõ lý do khi rút bài.

Phòng ngừa hiệu quả hơn xử lý

Về đào tạo:

• Dạy liêm chính nghiên cứu như phần chính thức của chương trình đào tạo, không phải một buổi nói chuyện.
• Dạy các tình huống cụ thể — phần lớn vấn đề nằm ở vùng xám, không ở các vi phạm rõ ràng.
• Người hướng dẫn làm gương — đây là kênh truyền dạy mạnh nhất, theo cả hai chiều.

Về thực hành:

• Đăng ký trước thiết kế nghiên cứu ở các ngành có cơ chế này.
• Quản lý dữ liệu và mã có hệ thống, cho phép truy lại.
• Kiểm tra chéo trong nhóm — một người khác chạy lại phân tích.
• Thoả thuận quyền tác giả từ đầu.
• Ghi lại các quyết định về phương pháp và lý do.

Về cơ chế đánh giá:

• Giảm áp lực số lượng thuần tuý — đây là can thiệp có tác động rộng nhất.
• Ghi nhận kết quả âm tính và nghiên cứu lặp lại.
• Đánh giá theo chất lượng một vài công trình thay vì tổng số.

Với người ở thế yếu

Nghiên cứu sinh hoặc người mới bị yêu cầu làm điều họ biết là không đúng:

• Ghi lại — nội dung yêu cầu, thời gian, bằng văn bản nếu có.
• Nêu quan ngại dưới dạng câu hỏi chuyên môn trước — nhiều trường hợp là hiểu nhầm hoặc là thói quen chưa được xem lại.
• Tìm người thứ ba nếu không được giải quyết — bộ phận phụ trách liêm chính, một giảng viên khác bạn tin.
• Đừng ký tên vào công trình bạn biết có vấn đề. Tên bạn ở đó suốt đời.
• Tìm hiểu quy định bảo vệ người phản ánh tại cơ sở.
• Đừng xử lý một mình.

Về việc công khai

• Minh bạch về các vụ đã xử lý giúp cả hệ thống học được — nhưng nhiều nơi giấu vì sợ ảnh hưởng uy tín.
• Giấu thì vấn đề lặp lại ở nơi khác.
• Cách cân bằng: công bố mô thức và bài học mà không nhất thiết nêu danh tính trong mọi trường hợp.
• Với các vụ đã có kết luận rõ ràng, việc ghi nhận công khai là cần thiết để bản ghi khoa học chính xác.

Cách nhìn cân bằng

• Phần lớn người làm nghiên cứu làm việc trung thực trong điều kiện áp lực cao.
• Việc phát hiện được nhiều vụ hơn không nhất thiết nghĩa là vi phạm tăng — nó có thể nghĩa là cơ chế phát hiện tốt hơn.
• Khoa học có khả năng tự sửa, và đó là điểm mạnh cốt lõi của nó.
• Nhưng khả năng tự sửa cần điều kiện — dữ liệu được chia sẻ, phản biện hoạt động, người phát hiện lỗi được bảo vệ.

Một điều đáng nhớ

Nếu một hệ thống thưởng cho số lượng và không kiểm tra chất lượng, nó sẽ nhận được số lượng.

Vì vậy khi bàn về liêm chính, câu hỏi làm sao xử lý người vi phạm quan trọng, nhưng câu hỏi hệ thống của chúng ta đang khuyến khích điều gì có tác động lớn hơn nhiều.

Câu hỏi thường gặp