Việc phần lớn khoa học quốc tế dùng chung một ngôn ngữ mang lại lợi ích thật: kết quả lan truyền nhanh, hợp tác dễ hơn, và người ở bất kỳ đâu cũng đọc được cùng một tài liệu.
Nhưng chi phí của việc đó phân bổ rất không đều — và điều này ít được nói tới trong các cuộc thảo luận về hội nhập.
Chi phí với người không nói tiếng mẹ đẻ
- Thời gian. Viết một bài báo bằng ngôn ngữ thứ hai mất nhiều thời gian hơn đáng kể — thời gian đó lẽ ra dành cho nghiên cứu.
- Chi phí tiền bạc. Dịch vụ rà soát ngôn ngữ tốn kém, và không phải ai cũng có kinh phí.
- Bị từ chối vì ngôn ngữ chứ không vì nội dung — điều này xảy ra và thường được ghi trong nhận xét phản biện.
- Bất lợi khi trình bày tại hội thảo, đặc biệt trong phần hỏi đáp khi phải phản ứng nhanh.
- Bất lợi trong tranh luận chuyên môn — người diễn đạt trôi chảy hơn thường thắng thế trong thảo luận, không nhất thiết vì lập luận đúng hơn.
- Đọc chậm hơn — mỗi bài báo tốn nhiều thời gian hơn.
- Công cụ phát hiện nội dung do máy tạo có xu hướng kết luận sai với văn phong của người viết bằng ngoại ngữ — một bất lợi mới xuất hiện gần đây.
Cộng lại, đây là một khoản thuế thời gian và tiền bạc mà một phần lớn cộng đồng nghiên cứu phải trả còn phần khác thì không.
Chi phí với hệ thống trong nước
- Thuật ngữ khoa học bằng tiếng địa phương không phát triển nếu không ai viết chuyên môn bằng ngôn ngữ đó.
- Người hành nghề và người làm chính sách trong nước khó tiếp cận kết quả.
- Sinh viên giai đoạn đầu thiếu tài liệu chuyên môn bằng tiếng mẹ đẻ.
- Nghiên cứu về vấn đề địa phương ít được làm vì khó công bố quốc tế.
- Tri thức không quay lại cộng đồng đã tài trợ cho nó.
Những gì tạp chí và cộng đồng có thể làm
- Đánh giá nội dung trước ngôn ngữ. Nhiều tạp chí đã nêu rõ nguyên tắc này — bài không nên bị từ chối chỉ vì cách diễn đạt nếu nội dung khoa học vững.
- Cung cấp hỗ trợ ngôn ngữ hoặc miễn giảm chi phí cho tác giả từ các nước có thu nhập thấp và trung bình.
- Hướng dẫn phản biện phân biệt rõ vấn đề khoa học với vấn đề diễn đạt.
- Chấp nhận việc dùng công cụ hỗ trợ ngôn ngữ với yêu cầu khai báo — nhiều tạp chí đã làm.
- Cho phép tóm tắt bằng nhiều ngôn ngữ.
- Tại hội thảo — cho thêm thời gian, cho phép chuẩn bị câu trả lời, không đánh giá thấp người nói chậm.
Với người viết bằng ngoại ngữ
Các cách thực tế:
- Viết đơn giản là lợi thế. Câu ngắn và rõ là văn phong khoa học tốt, không phải sự hạn chế.
- Đọc kỹ cách các bài trong tạp chí đích diễn đạt và xây một danh sách cụm từ dùng lại được.
- Bắt đầu sớm — mọi thứ tốn thời gian hơn, hãy tính vào kế hoạch.
- Nhờ người rà ngôn ngữ — điều này được chấp nhận rộng rãi và nhiều tạp chí còn khuyến khích.
- Dùng công cụ hỗ trợ ngôn ngữ trong phạm vi quy định cho phép, và khai báo khi cần.
- Đề nghị đồng nghiệp bản ngữ đọc và ghi nhận họ ở phần cảm ơn.
- Với hội thảo: viết ra và tập nhiều lần, dùng câu ngắn, chuẩn bị cách đề nghị nhắc lại câu hỏi, và không xin lỗi về tiếng Anh của mình — điều đó làm mất tự tin ngay từ đầu.
Về việc duy trì khoa học bằng tiếng địa phương
Đây không mâu thuẫn với hội nhập:
- Viết bài phổ biến và bài chuyên môn bằng tiếng Việt cho người đọc trong nước.
- Xây dựng thuật ngữ — nếu không ai làm, ngôn ngữ mất khả năng diễn đạt các khái niệm mới.
- Dịch các tài liệu quan trọng cho người học và người hành nghề.
- Duy trì tạp chí trong nước có phản biện nghiêm túc.
- Ghi nhận công việc này trong đánh giá — nếu không, không ai làm.
Với cơ sở đào tạo
- Dạy viết học thuật bằng tiếng Anh như một môn kỹ năng thật, không phải môn ngoại ngữ chung.
- Hỗ trợ chi phí rà soát ngôn ngữ cho người chưa có kinh phí.
- Có dịch vụ hỗ trợ viết nội bộ.
- Tổ chức nhóm đọc và góp ý lẫn nhau.
- Đừng chỉ yêu cầu công bố quốc tế mà không hỗ trợ năng lực để làm điều đó.
Cách nhìn cân bằng
- Một ngôn ngữ chung có giá trị thật và việc quay lại tình trạng phân mảnh không phải là cải thiện.
- Vấn đề không phải là ngôn ngữ nào mà là chi phí phân bổ không đều và ít được thừa nhận.
- Nhiều thay đổi tích cực đã diễn ra — chính sách của tạp chí, công cụ hỗ trợ, nhận thức trong cộng đồng phản biện.
- Công cụ hỗ trợ ngôn ngữ đã giảm rào cản đáng kể trong vài năm qua, dù nó cũng tạo ra vấn đề mới về việc bị nghi ngờ oan.
Một điều đáng nhớ
Khi một bài báo bị đánh giá thấp vì cách diễn đạt chứ không vì nội dung, thiệt hại không chỉ thuộc về tác giả — cả cộng đồng mất đi một kết quả lẽ ra đã được biết tới.
Đó là lý do việc phân biệt giữa vấn đề khoa học và vấn đề ngôn ngữ, trong phản biện và trong đánh giá, không phải chuyện công bằng đơn thuần mà là chuyện chất lượng của chính khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí của việc dùng ngôn ngữ thứ hai là gì?
Thời gian viết lâu hơn đáng kể, chi phí rà soát ngôn ngữ, bất lợi khi trình bày và tranh luận, và đọc chậm hơn — cộng lại là một khoản thuế mà một phần cộng đồng phải trả còn phần khác thì không.
Tạp chí có thể làm gì?
Đánh giá nội dung trước ngôn ngữ — bài không nên bị từ chối chỉ vì cách diễn đạt nếu nội dung khoa học vững, và hướng dẫn phản biện phân biệt rõ hai loại vấn đề này.
Người viết bằng ngoại ngữ nên làm gì?
Viết đơn giản vì câu ngắn và rõ là văn phong khoa học tốt chứ không phải hạn chế, xây danh sách cụm từ dùng lại từ tạp chí đích, và bắt đầu sớm vì mọi thứ tốn thời gian hơn.
Khi trình bày ở hội thảo nên lưu ý gì?
Viết ra và tập nhiều lần, dùng câu ngắn, chuẩn bị cách đề nghị nhắc lại câu hỏi, và không xin lỗi về tiếng Anh của mình vì điều đó làm mất tự tin ngay từ đầu.
Duy trì khoa học bằng tiếng Việt có mâu thuẫn với hội nhập không?
Không. Nếu không ai viết chuyên môn bằng tiếng Việt thì thuật ngữ không phát triển, người hành nghề trong nước khó tiếp cận kết quả, và sinh viên giai đoạn đầu thiếu tài liệu.
