Tự chủ đại học: tự chủ về cái gì và kèm theo điều kiện nào

Tự chủ đại học được nói tới như một mục tiêu chung, nhưng nó không phải một trạng thái có hoặc không.

Nó là nhiều mảng khác nhau, và một cơ sở có thể tự chủ cao ở mảng này trong khi rất hạn chế ở mảng khác — điều đó tạo ra những vấn đề riêng.

Các mảng của tự chủ

Tự chủ về tổ chức. Quyết định cơ cấu nội bộ, lập hoặc giải thể đơn vị, chọn người lãnh đạo các cấp.

Tự chủ về nhân sự. Tuyển dụng, xác định tiêu chuẩn, quyết định lương và đãi ngộ, đánh giá và cho thôi việc.

Tự chủ về tài chính. Quyết định phân bổ nguồn lực, giữ và tích luỹ kết dư, huy động nguồn thu, đầu tư.

Tự chủ về học thuật. Mở và đóng chương trình đào tạo, thiết kế nội dung, xác định chỉ tiêu và tiêu chuẩn tuyển sinh, quyết định hướng nghiên cứu.

Điểm quan trọng: các mảng này phụ thuộc lẫn nhau. Tự chủ học thuật mà không tự chủ nhân sự thì không tuyển được người để dạy chương trình mới. Tự chủ nhân sự mà không tự chủ tài chính thì không trả được mức lương cần thiết. Trao tự chủ ở một mảng mà giữ nguyên các mảng khác thường tạo ra ách tắc thay vì tạo ra hiệu quả.

Điều kiện để tự chủ hoạt động được

Tự chủ không tự động cải thiện chất lượng. Nó cần các điều kiện đi kèm:

• Năng lực quản trị. Người lãnh đạo và bộ máy phải có năng lực ra quyết định trong các mảng được trao quyền — quản lý tài chính, quản lý nhân sự, xây dựng chiến lược.
• Cơ chế giám sát nội bộ. Hội đồng trường hoặc cơ chế tương đương có thực quyền, không phải hình thức.
• Minh bạch. Công khai tài chính, quy trình tuyển dụng, tiêu chí đánh giá.
• Trách nhiệm giải trình rõ ràng. Tự chủ đi kèm với việc phải giải trình về kết quả.
• Bảo đảm chất lượng bên ngoài. Kiểm định độc lập để việc tự chủ không dẫn tới hạ chuẩn.
• Cơ chế bảo vệ tự do học thuật. Tự chủ của cơ sở không nên đổi thành việc kiểm soát chặt hơn với người làm chuyên môn bên trong.

Các rủi ro thường gặp

Tự chủ danh nghĩa. Quyền được trao trên văn bản nhưng các quy định khác vẫn ràng buộc — cơ sở phải xin phép ở nhiều khâu, và kết quả là chậm hơn trước.

Tự chủ mà không có nguồn lực. Nếu tự chủ đi kèm với giảm cấp ngân sách mà không có cơ chế bù đắp, cơ sở buộc phải tăng nguồn thu — và điều này ảnh hưởng tới cơ cấu chương trình theo hướng ưu tiên ngành dễ tuyển.

Tập trung quyền lực nội bộ. Tự chủ chuyển quyền từ cơ quan quản lý về cơ sở, nhưng nếu bên trong không có cơ chế cân bằng thì quyền tập trung vào một nhóm nhỏ.

Ảnh hưởng tới các ngành ít người học. Khi nguồn thu gắn với số người học, các ngành cơ bản và các ngành xã hội nhân văn dễ bị thu hẹp — dù chúng cần thiết cho hệ thống.

Chênh lệch giữa các cơ sở tăng. Cơ sở có điều kiện tốt tận dụng tự chủ tốt hơn, và khoảng cách nới rộng.

Tự do học thuật

Đây là khái niệm khác với tự chủ của cơ sở, và không tự động đi kèm:

• Tự chủ của cơ sở là quyền của tổ chức đối với cơ quan quản lý.
• Tự do học thuật là quyền của người làm chuyên môn — được chọn hướng nghiên cứu, được công bố kết quả, được giảng dạy theo hiểu biết chuyên môn của mình.
• Hai thứ này có thể xung đột — một cơ sở tự chủ có thể áp đặt lên người bên trong nhiều hơn trước.
• Cần cơ chế bảo vệ riêng — quy định về quyền công bố, về sự tham gia của giới chuyên môn vào các quyết định học thuật.

Vai trò của hội đồng trường

• Đây là cơ chế cân bằng chính trong mô hình tự chủ.
• Cần thực quyền về các quyết định lớn — chiến lược, ngân sách, nhân sự lãnh đạo.
• Cần thành phần đa dạng — người bên ngoài, đại diện giới chuyên môn, đại diện người học.
• Cần độc lập với bộ máy điều hành để giám sát có ý nghĩa.
• Nếu hội đồng chỉ hình thức, mô hình tự chủ mất cơ chế kiểm soát quan trọng nhất.

Trách nhiệm giải trình

Tự chủ và trách nhiệm giải trình đi liền nhau. Nhưng cách giải trình cũng quan trọng:

• Giải trình về kết quả hiệu quả hơn giải trình về quy trình.
• Nếu vẫn kiểm soát chi tiết từng khoản chi thì đó không phải tự chủ.
• Công khai thông tin cho xã hội giám sát — tài chính, chất lượng đào tạo, kết quả việc làm của người tốt nghiệp.
• Tránh gánh nặng báo cáo quá lớn — nó lấy mất chính nguồn lực mà tự chủ định giải phóng.

Với người làm chuyên môn trong cơ sở tự chủ

• Tìm hiểu cơ chế ra quyết định — ai quyết định gì, và bạn tham gia được ở đâu.
• Tham gia hội đồng và các cơ chế đại diện — nếu giới chuyên môn không tham gia, quyết định học thuật sẽ do người khác đưa ra.
• Chú ý các quy định về quyền công bố và về phát ngôn.
• Đọc kỹ hợp đồng lao động — trong mô hình tự chủ, các điều khoản này có thể khác trước đáng kể.
• Nêu vấn đề qua kênh chính thức khi thấy quyết định ảnh hưởng tới chất lượng chuyên môn.

Một điều đáng nhớ

Tự chủ là công cụ, không phải mục tiêu. Nó cho phép cơ sở quyết định nhanh hơn và phù hợp hơn với hoàn cảnh của mình.

Nhưng nó chỉ cải thiện chất lượng khi đi kèm với năng lực quản trị, cơ chế giám sát thật, và sự bảo vệ cho tự do chuyên môn bên trong. Thiếu những điều đó, việc chuyển quyền chỉ đổi chỗ người ra quyết định chứ không đổi chất lượng của quyết định.

Câu hỏi thường gặp