Nhà khoa học và xã hội: ranh giới giữa chuyên môn và quan điểm

Một nhà khoa học được mời phát biểu về một vấn đề xã hội. Câu hỏi đặt ra là: họ đang nói với tư cách gì?

Ranh giới giữa phát biểu chuyên môn và quan điểm cá nhân quan trọng hơn nó có vẻ — vì uy tín chuyên môn được xây trên một lĩnh vực cụ thể, và việc dùng nó ngoài lĩnh vực đó làm giảm giá trị của chính uy tín ấy.

Ba vai trò khác nhau

Trình bày bằng chứng. Nói về những gì nghiên cứu cho thấy, trong phạm vi chuyên môn của mình, kèm mức độ chắc chắn và các giới hạn.

Phân tích phương án. Nêu các lựa chọn chính sách và hệ quả có thể có của từng lựa chọn, dựa trên bằng chứng — nhưng không nói nên chọn cái nào.

Vận động cho một lựa chọn. Nói rằng nên làm điều này. Đây là phát biểu về giá trị, không phải về bằng chứng — vì việc chọn giữa các phương án phụ thuộc vào việc coi trọng điều gì hơn.

Cả ba đều chính đáng, nhưng chúng khác nhau, và người nghe có quyền biết bạn đang ở vai nào.

Vì sao ranh giới quan trọng

• Bằng chứng không tự nó chỉ ra hành động. Từ việc biết A gây ra B tới việc quyết định có nên cấm A hay không, cần thêm các phán đoán về giá trị, chi phí, quyền, và ưu tiên xã hội.
• Uy tín chuyên môn có phạm vi. Một người xuất sắc trong một lĩnh vực không tự động có thẩm quyền ở lĩnh vực khác — dù công chúng thường không phân biệt.
• Trộn lẫn hai vai làm suy giảm niềm tin — nếu công chúng thấy khoa học được dùng để hậu thuẫn một lập trường có sẵn, họ sẽ nghi ngờ cả các phát biểu chuyên môn thật.

Nói rõ bạn đang ở vai nào

Cách thực hành đơn giản:

• Nêu rõ phạm vi chuyên môn của mình khi bắt đầu.
• Phân biệt bằng lời — điều này nghiên cứu cho thấy, còn đây là ý kiến cá nhân của tôi.
• Nói khi bạn ra ngoài chuyên môn.
• Nêu mức độ chắc chắn — đây là kết luận vững hay còn đang tranh luận trong ngành.
• Phân biệt đồng thuận trong ngành với quan điểm riêng của bạn.
• Tách phát biểu cá nhân với phát biểu nhân danh cơ sở nếu bạn nêu nơi công tác.

Tham gia vào chính sách

Các hình thức khác nhau, với mức độ khác nhau:

• Cung cấp bằng chứng khi được hỏi — vai trò cơ bản nhất.
• Tổng hợp bằng chứng cho người ra quyết định, dưới dạng họ dùng được.
• Tham gia hội đồng tư vấn.
• Đánh giá tác động của các phương án.
• Lên tiếng công khai khi bằng chứng bị bỏ qua hoặc bị bóp méo.

Điều cần biết: quyết định chính sách phải cân nhắc nhiều yếu tố ngoài bằng chứng khoa học — nguồn lực, các ưu tiên cạnh tranh, tính khả thi, chấp nhận của xã hội. Việc quyết định không theo khuyến nghị khoa học không tự nó có nghĩa là bằng chứng bị bỏ qua.

Những gì cần cẩn trọng

• Vượt ra ngoài chuyên môn mà không nói rõ.
• Phát biểu chắc chắn hơn bằng chứng cho phép — nhất là khi bị hỏi dồn.
• Để tên và chức danh được dùng để hậu thuẫn một sản phẩm hoặc một lập trường mà bạn không kiểm soát nội dung.
• Ký các tuyên bố tập thể mà bạn chưa đọc kỹ.
• Không khai báo lợi ích liên quan khi phát biểu về vấn đề bạn có lợi ích trong đó.
• Bình luận về công trình chưa công bố hoặc công trình bạn đang phản biện.

Khi bằng chứng chưa rõ

Tình huống khó nhất, và cũng thường gặp:

• Nói rõ là chưa rõ — đây là thông tin có giá trị, không phải sự né tránh.
• Phân biệt chưa biết với không thể biết.
• Nêu điều gì sẽ giúp làm rõ — nghiên cứu nào cần làm.
• Nêu cách hành động hợp lý trong điều kiện chưa chắc chắn, nếu được hỏi.
• Chấp nhận rằng công chúng khó chịu với sự không chắc chắn — nhưng nói dối về mức độ chắc chắn gây hại lớn hơn nhiều về lâu dài.

Khi có bất đồng trong giới khoa học

• Bất đồng là bình thường và là cách khoa học vận hành.
• Phân biệt bất đồng thật với sự cân bằng giả — trình bày một quan điểm rất thiểu số ngang hàng với đồng thuận rộng rãi tạo ấn tượng sai về tình trạng của lĩnh vực.
• Nêu rõ đâu là đồng thuận và đâu là đang tranh luận.
• Tranh luận trên bằng chứng, không công kích cá nhân — và điều này đặc biệt quan trọng khi tranh luận diễn ra công khai.

Rủi ro cá nhân

Với một số lĩnh vực, việc lên tiếng có rủi ro thật:

• Có thể bị nhắm tới — công kích trực tuyến, gây áp lực lên nơi làm việc.
• Chuẩn bị trước nếu bạn biết chủ đề nhạy cảm.
• Thống nhất với cơ sở về cách phản hồi.
• Tìm hiểu chính sách hỗ trợ của cơ sở — nhiều nơi có nhưng người ta không biết.
• Nếu bị quấy rối — lưu bằng chứng, không đối đáp, báo cho cơ sở và nền tảng.
• Không ai có nghĩa vụ phải lên tiếng công khai — đây là lựa chọn cá nhân.

Với cơ sở nghiên cứu

• Có chính sách rõ về phát ngôn — cái gì cần báo trước, cái gì tự do.
• Hỗ trợ người bị nhắm tới vì công việc chuyên môn.
• Không dùng chính sách phát ngôn để ngăn cản việc trình bày kết quả nghiên cứu.
• Đào tạo về truyền thông cho người có nhu cầu.

Một điều đáng nhớ

Uy tín của một nhà khoa học trong xã hội đến từ việc họ nói đúng những gì họ biết, và nói rõ những gì họ không biết.

Đó là một tài sản chung của cả giới — và nó bị hao mòn mỗi lần ai đó dùng uy tín chuyên môn để hậu thuẫn cho điều nằm ngoài phạm vi mà uy tín đó được xây dựng.

Câu hỏi thường gặp