Cuộc tranh luận về công bố khoa học ở nhiều nước đang phát triển thường được đặt ra như một lựa chọn: ưu tiên công bố quốc tế hay ưu tiên công bố trong nước.
Nhưng hai loại này phục vụ hai mục đích khác nhau, và đặt chúng đối lập nhau dẫn tới các quyết định chính sách không tối ưu.
Vai trò của công bố quốc tế
- Kết nối với cộng đồng nghiên cứu toàn cầu — công trình được người trong lĩnh vực trên thế giới biết tới và dùng.
- Chịu sự kiểm định của cộng đồng rộng hơn — phản biện từ người ngoài mạng lưới quen thuộc.
- Mở cơ hội hợp tác và tiếp cận nguồn lực.
- Là tiêu chí ở nhiều hệ thống đánh giá, ảnh hưởng tới sự nghiệp cá nhân.
- Đóng góp vào tri thức chung của nhân loại.
Vai trò của công bố trong nước
Phần này thường bị đánh giá thấp:
- Phục vụ người đọc thực tế — cán bộ chuyên môn, người hành nghề, người làm chính sách trong nước, những người phần lớn không đọc tạp chí quốc tế.
- Nghiên cứu về bối cảnh địa phương — nhiều vấn đề chỉ có ý nghĩa trong bối cảnh cụ thể và không phù hợp với tạp chí quốc tế.
- Phát triển thuật ngữ khoa học bằng tiếng địa phương — nếu không ai viết, ngôn ngữ đó không có khả năng diễn đạt các khái niệm mới.
- Đào tạo — sinh viên cần đọc được tài liệu chuyên môn bằng tiếng mẹ đẻ ở giai đoạn đầu.
- Nơi tập dượt cho người mới trước khi hướng ra quốc tế.
- Xây dựng cộng đồng chuyên môn trong nước.
Hệ quả khi chỉ ưu tiên công bố quốc tế
Các tác động đã được ghi nhận ở nhiều hệ thống:
- Nghiên cứu về vấn đề địa phương giảm vì nó khó đăng ở tạp chí quốc tế.
- Người làm chính sách và người hành nghề trong nước mất nguồn thông tin — kết quả có nhưng không tới được nơi cần dùng.
- Tạp chí trong nước suy yếu vì bài tốt đi hết ra ngoài, tạo vòng xoáy đi xuống.
- Thuật ngữ khoa học bằng tiếng địa phương không phát triển.
- Áp lực tạo ra thị trường cho tạp chí không đáng tin — người cần công bố quốc tế nhưng chưa đủ năng lực trở thành mục tiêu.
- Bất lợi cho các ngành vốn gắn với bối cảnh — luật, giáo dục, ngôn ngữ, lịch sử địa phương.
Hệ quả khi chỉ ưu tiên công bố trong nước
Cũng có vấn đề riêng:
- Thiếu kiểm định từ bên ngoài — cộng đồng nhỏ dễ hình thành các chuẩn mực lỏng.
- Nguy cơ về chất lượng phản biện khi người phản biện và tác giả đều quen nhau.
- Ít cơ hội hợp tác quốc tế.
- Công trình không được biết tới ngoài biên giới, kể cả khi nó tốt.
- Người trẻ khó xây sự nghiệp trong bối cảnh đánh giá quốc tế hoá.
Cách nhìn cân bằng hơn
Câu hỏi đúng không phải chọn bên nào, mà là công trình này phục vụ ai.
- Nghiên cứu đóng góp vào tri thức chung, có ý nghĩa ngoài bối cảnh địa phương → tạp chí quốc tế.
- Nghiên cứu về vấn đề cụ thể của địa phương, phục vụ người trong nước → tạp chí trong nước, bằng tiếng địa phương.
- Nhiều công trình xứng đáng cả hai — công bố quốc tế phần đóng góp phương pháp, và viết một bản cho người đọc trong nước dùng được. Đây không phải trùng lặp nếu hai bản có nội dung và đối tượng khác nhau, nhưng cần nêu rõ mối liên hệ và kiểm tra chính sách của tạp chí về việc này.
Xây dựng hệ thống tạp chí trong nước
Nếu muốn tạp chí trong nước có chất lượng, cần các điều kiện cụ thể:
- Quy trình phản biện thật — ẩn danh, có tiêu chí, có thời hạn.
- Ban biên tập có chuyên môn và làm việc thật.
- Chính sách rõ về đạo đức xuất bản và về xử lý khiếu nại.
- Mời được phản biện ngoài cơ sở, kể cả ngoài nước.
- Lưu trữ lâu dài và mã định danh cho từng bài.
- Truy cập mở để bài được tìm thấy và trích dẫn.
- Ghi nhận công việc biên tập và phản biện trong đánh giá — nếu không ai được ghi nhận, không ai làm nghiêm túc.
- Tóm tắt bằng tiếng Anh để bài được tìm thấy từ bên ngoài.
Với hệ thống đánh giá
- Ghi nhận cả hai loại với trọng số phù hợp với sứ mệnh của từng loại cơ sở.
- Phân biệt tạp chí trong nước có phản biện nghiêm túc với tạp chí chỉ có hình thức.
- Tính tới đặc thù ngành — một số lĩnh vực gắn chặt với bối cảnh địa phương.
- Ghi nhận các sản phẩm khác — báo cáo chính sách, tài liệu hướng dẫn nghề nghiệp, giáo trình.
- Không đặt chỉ tiêu số lượng thuần tuý — đây là điều tạo ra thị trường cho tạp chí không đáng tin.
Với người làm nghiên cứu
- Chọn nơi công bố theo người đọc bạn muốn tới, không chỉ theo chỉ số.
- Nếu kết quả có ý nghĩa thực tiễn trong nước, hãy tìm cách đưa nó tới người dùng — qua bài trong nước, qua báo cáo, qua tập huấn.
- Tham gia làm phản biện cho tạp chí trong nước — chất lượng của chúng phụ thuộc vào việc người có năng lực có tham gia hay không.
- Đưa công trình trong nước vào hồ sơ — đừng bỏ chúng vì nghĩ không được tính.
- Cẩn thận với việc công bố trùng lặp — nếu viết hai bản, phải nêu rõ và kiểm tra chính sách tạp chí.
Một điều đáng nhớ
Một nền khoa học chỉ hướng ra ngoài sẽ không phục vụ được xã hội đã nuôi nó. Một nền khoa học chỉ hướng vào trong sẽ mất khả năng tự kiểm định.
Cả hai đều cần, và việc thiết kế hệ thống đánh giá sao cho không buộc người ta phải chọn một bên là một trong những quyết định chính sách có ảnh hưởng lâu dài nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vai trò của công bố trong nước là gì?
Phục vụ người đọc thực tế trong nước, nghiên cứu về bối cảnh địa phương, phát triển thuật ngữ khoa học bằng tiếng địa phương, và phục vụ đào tạo ở giai đoạn đầu.
Hệ quả khi chỉ ưu tiên công bố quốc tế?
Nghiên cứu về vấn đề địa phương giảm, người làm chính sách trong nước mất nguồn thông tin, tạp chí trong nước suy yếu, và áp lực tạo ra thị trường cho tạp chí không đáng tin.
Câu hỏi đúng khi chọn nơi công bố là gì?
Không phải chọn bên nào mà là công trình này phục vụ ai — đóng góp vào tri thức chung thì công bố quốc tế, phục vụ vấn đề cụ thể trong nước thì công bố trong nước.
Điều kiện để tạp chí trong nước có chất lượng?
Quy trình phản biện thật với tiêu chí và thời hạn, ban biên tập làm việc thật, mời được phản biện ngoài cơ sở, lưu trữ lâu dài có mã định danh, và ghi nhận công việc biên tập trong đánh giá.
Người làm nghiên cứu nên làm gì?
Chọn nơi công bố theo người đọc mình muốn tới, tham gia phản biện cho tạp chí trong nước, và đưa công trình trong nước vào hồ sơ thay vì bỏ vì nghĩ không được tính.
