Hợp tác quốc tế mang lại nguồn lực, phương pháp và mạng lưới. Với các hệ thống nghiên cứu đang phát triển, nó là con đường quan trọng.
Nhưng khi hai bên không cùng nguồn lực, quan hệ hợp tác dễ hình thành các mô thức không công bằng — và điều này đã được cộng đồng nghiên cứu quốc tế nêu ra rõ ràng trong hơn một thập kỷ qua.
Các mô thức thường gặp
Đối tác địa phương chỉ thu thập dữ liệu. Bên có nguồn lực thiết kế nghiên cứu, phân tích và viết bài; bên địa phương cung cấp quyền tiếp cận và thu thập dữ liệu. Kết quả: đóng góp của họ không được phản ánh trong quyền tác giả.
Không tham gia từ khâu thiết kế. Câu hỏi nghiên cứu do bên ngoài đặt ra, đôi khi không phải câu hỏi quan trọng nhất với địa phương.
Dữ liệu rời đi. Dữ liệu và mẫu vật được chuyển ra ngoài, và bên địa phương không giữ được bản hoặc không có quyền dùng.
Năng lực không được xây dựng. Sau nhiều năm hợp tác, bên địa phương vẫn không tự làm được phần phân tích hoặc phần viết.
Kết quả không trở lại. Cộng đồng tham gia nghiên cứu không bao giờ biết kết quả.
Chỉ công bố ở nơi địa phương không tiếp cận được — tạp chí có phí đọc cao.
Nguyên tắc hợp tác công bằng
Các nguyên tắc này đã được nhiều tổ chức nghiên cứu quốc tế xây dựng và công bố:
Tham gia từ đầu. Đối tác địa phương tham gia từ khâu xác định câu hỏi nghiên cứu, không phải từ khâu thực hiện.
Quyền tác giả phản ánh đóng góp thật. Bao gồm cả đóng góp về thiết kế bối cảnh, tiếp cận cộng đồng, và diễn giải kết quả trong bối cảnh địa phương — những đóng góp trí tuệ thật nhưng dễ bị coi là hỗ trợ hậu cần.
Xây dựng năng lực có kế hoạch. Đào tạo, chuyển giao kỹ năng, tạo cơ hội cho người trẻ ở phía đối tác — và điều này nên nằm trong kế hoạch dự án chứ không phải là sản phẩm phụ.
Chia sẻ dữ liệu hai chiều. Đối tác địa phương giữ bản dữ liệu và có quyền dùng cho công trình của họ.
Phân bổ kinh phí công bằng, bao gồm cả chi phí gián tiếp cho phía đối tác.
Trả kết quả về cộng đồng ở dạng họ dùng được.
Tuân thủ quy định đạo đức của cả hai nơi, không chỉ nơi có yêu cầu lỏng hơn.
Những gì cần thoả thuận từ đầu
Ghi lại bằng văn bản, và với dự án lớn thì bộ phận quản lý khoa học của cả hai bên nên tham gia:
- Câu hỏi nghiên cứu do ai đề xuất và ai có tiếng nói trong việc điều chỉnh.
- Phân công công việc cụ thể.
- Quyền tác giả — ai, theo tiêu chí nào, thứ tự dự kiến.
- Sở hữu và quyền sử dụng dữ liệu, cả trong và sau dự án.
- Xử lý mẫu vật — lưu ở đâu, ai được dùng, chuyển ra ngoài theo cơ chế nào.
- Kế hoạch xây dựng năng lực — cụ thể, có mốc.
- Phân bổ kinh phí và chi phí gián tiếp.
- Nơi công bố và cách bảo đảm đối tác tiếp cận được.
- Trả kết quả về cộng đồng — hình thức và thời điểm.
- Điều gì xảy ra nếu dự án kết thúc sớm.
Về dữ liệu và mẫu vật
Đây là phần có quy định pháp lý cụ thể ở nhiều nước:
- Tìm hiểu quy định về chuyển dữ liệu qua biên giới, đặc biệt với dữ liệu cá nhân.
- Tìm hiểu quy định về chuyển mẫu vật — nhiều loại cần giấy phép.
- Với nguồn gen và tri thức truyền thống, có các khung pháp lý quốc tế về việc tiếp cận và chia sẻ lợi ích — cần tra cứu quy định hiện hành áp dụng.
- Xin phê duyệt đạo đức ở cả hai nơi.
- Ghi rõ trong bản đồng ý tham gia về việc dữ liệu sẽ được chia sẻ với ai và ở đâu.
Với người ở phía có ít nguồn lực hơn
- Nêu các vấn đề này từ đầu — đối tác tử tế sẽ hoan nghênh vì nó rõ ràng cho cả hai.
- Tham chiếu tới các nguyên tắc quốc tế đã công bố thay vì đặt vấn đề như yêu cầu riêng — điều này làm cuộc trao đổi bớt căng.
- Nêu rõ đóng góp của mình — kiến thức bối cảnh và khả năng tiếp cận cộng đồng là đóng góp trí tuệ, không phải dịch vụ hậu cần.
- Yêu cầu tham gia khâu phân tích và viết, kể cả khi ban đầu bạn chưa thạo — đây chính là cách xây năng lực.
- Giữ bản dữ liệu và làm rõ quyền sử dụng bằng văn bản.
- Nhờ bộ phận quản lý khoa học của cơ sở mình xem thoả thuận.
- Nếu đối tác né tránh các câu hỏi này, đó là thông tin đáng lưu ý.
Với người ở phía có nhiều nguồn lực hơn
- Mời tham gia từ khâu thiết kế, không phải từ khâu thực hiện.
- Chủ động nêu vấn đề quyền tác giả — bên yếu thế hơn thường ngại hỏi.
- Đưa xây dựng năng lực vào kế hoạch và vào ngân sách.
- Trả chi phí gián tiếp cho phía đối tác.
- Bảo đảm đối tác tiếp cận được bài đã công bố.
- Ghi nhận đóng góp bối cảnh đúng mức.
- Kiểm tra chính sách của quỹ tài trợ — nhiều quỹ nay có yêu cầu về hợp tác công bằng.
Với quỹ tài trợ và cơ sở
- Đưa tiêu chí về hợp tác công bằng vào điều kiện tài trợ.
- Yêu cầu kế hoạch xây dựng năng lực cụ thể trong hồ sơ.
- Cho phép phía đối tác đứng chủ nhiệm ở một số chương trình.
- Theo dõi kết quả — ai đứng tên trong các công bố của dự án.
Một điều đáng nhớ
Hợp tác quốc tế có giá trị thật và không nên bị nhìn với sự nghi ngờ mặc định — phần lớn hợp tác diễn ra tử tế và có lợi cho cả hai bên.
Nhưng vì sự chênh lệch nguồn lực tự nó tạo ra chênh lệch về tiếng nói, các nguyên tắc cần được nói ra thành lời và ghi thành văn bản — không phải vì thiếu tin tưởng, mà vì đó là cách duy nhất để chúng thực sự được áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Mô thức không công bằng phổ biến nhất là gì?
Đối tác địa phương chỉ thu thập dữ liệu trong khi bên có nguồn lực thiết kế, phân tích và viết bài — dẫn tới đóng góp của họ không được phản ánh trong quyền tác giả.
Nguyên tắc cốt lõi của hợp tác công bằng?
Đối tác địa phương tham gia từ khâu xác định câu hỏi nghiên cứu chứ không phải từ khâu thực hiện, và quyền tác giả phản ánh đóng góp thật bao gồm cả kiến thức bối cảnh.
Về dữ liệu và mẫu vật cần lưu ý gì?
Tìm hiểu quy định chuyển dữ liệu qua biên giới và chuyển mẫu vật, xin phê duyệt đạo đức ở cả hai nơi, và ghi rõ trong bản đồng ý tham gia về việc chia sẻ dữ liệu.
Bên ít nguồn lực nên nêu vấn đề thế nào?
Tham chiếu tới các nguyên tắc quốc tế đã công bố thay vì đặt như yêu cầu riêng — điều này làm cuộc trao đổi bớt căng. Và nếu đối tác né tránh, đó là thông tin đáng lưu ý.
Vì sao phải ghi thành văn bản?
Vì sự chênh lệch nguồn lực tự nó tạo ra chênh lệch về tiếng nói — ghi thành văn bản không phải vì thiếu tin tưởng mà vì đó là cách duy nhất để các nguyên tắc thực sự được áp dụng.
