Bốn cách đếm khác nhau
Cùng một hệ thống có thể cho bốn con số rất khác nhau tuỳ cách đếm:
- Theo trình độ đào tạo — số người có bằng tiến sĩ, thạc sĩ. Đếm được rõ ràng nhưng bao gồm cả người không làm nghiên cứu.
- Theo vị trí công tác — số người làm việc tại cơ sở nghiên cứu và giáo dục đại học. Bỏ sót người làm nghiên cứu trong doanh nghiệp.
- Theo đầu người tham gia hoạt động nghiên cứu — rộng hơn, gồm cả người tham gia một phần thời gian.
- Theo quy đổi toàn thời gian — quy đổi theo tỷ lệ thời gian thực sự dành cho nghiên cứu. Đây là cách được dùng trong so sánh quốc tế, và cho con số nhỏ hơn hẳn ba cách trên.
Chênh lệch giữa cách 3 và cách 4 rất lớn ở hệ thống mà giảng viên gánh nhiều giờ dạy — một người có thể là "nhân lực nghiên cứu" theo cách 3 nhưng chỉ tương đương một phần nhỏ theo cách 4.
Vì vậy: khi thấy một con số, việc đầu tiên là tìm xem nó đếm theo cách nào.
Những gì con số tổng không cho biết
- Phân bố theo ngành. Tổng tăng có thể do một ngành tăng mạnh trong khi ngành khác giảm.
- Phân bố theo vùng và theo loại hình tổ chức.
- Cơ cấu độ tuổi. Một đội ngũ đông nhưng tập trung ở nhóm sắp nghỉ hưu là bức tranh khác hẳn.
- Thời gian thực sự dành cho nghiên cứu. Đây là thứ quyết định đầu ra nhưng ít khi được đo.
- Điều kiện làm việc — thiết bị, kinh phí, quyền truy cập tài liệu.
Số liệu về trình độ
Tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ là chỉ số hay được dùng. Vài lưu ý khi đọc:
- Nó đo trình độ đầu vào của đội ngũ, không đo hoạt động nghiên cứu hiện tại.
- Tỷ lệ khác nhau rất nhiều giữa các ngành, và một phần do nguồn cung người có bằng trong ngành đó.
- Tăng nhanh có thể phản ánh chính sách khuyến khích, không nhất thiết phản ánh năng lực nghiên cứu tăng tương ứng.
Số liệu về chức danh
Số người được công nhận chức danh giáo sư và phó giáo sư trong một năm biến động mạnh, chủ yếu vì tiêu chuẩn được điều chỉnh theo thời kỳ và vì hiệu ứng dồn giãn của số hồ sơ. Đọc theo chuỗi nhiều năm và đánh dấu các mốc điều chỉnh; đọc một năm đơn lẻ dễ dẫn tới kết luận sai.
Cơ cấu theo giới
Tỷ lệ nữ thường cân bằng hơn ở bậc học viên và nghiên cứu sinh, rồi thu hẹp dần ở các bậc chức danh cao. Đây là hiện tượng được ghi nhận rộng rãi ở nhiều hệ thống, với nguyên nhân đã được nghiên cứu — trùng lặp giữa giai đoạn tích luỹ và giai đoạn sinh con, phân bổ công việc phục vụ, và tiếp cận mạng lưới chuyên môn. Đọc con số này như một chỉ dấu để tìm nguyên nhân, không phải kết luận về năng lực.
Những so sánh nên tránh
- So tuyệt đối giữa các nước khác quy mô dân số. Nên so theo đầu người và theo quy đổi toàn thời gian.
- So giữa các nguồn dùng định nghĩa khác nhau. Rất phổ biến và cho kết luận sai.
- So số lượng với năng lực. Đội ngũ đông không tự động nghĩa là năng lực cao.
- So một năm với một năm. Biến động ngắn hạn thường do yếu tố kỹ thuật.
Ba câu hỏi trước khi dùng một con số
- Nó đếm theo định nghĩa nào?
- Nguồn là gì và của năm nào?
- Có chuẩn hoá theo quy mô không?
Không trả lời được cả ba thì chưa nên dùng con số đó để lập luận.
Lưu ý: quy định, tiêu chuẩn và số liệu nêu trong bài do cơ quan có thẩm quyền ban hành hoặc công bố và có thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu nguồn chính thức hiện hành trước khi sử dụng cho mục đích chính thức.
