Xếp hạng đại học: chúng đo gì và không đo gì

Các bảng xếp hạng đại học ảnh hưởng tới quyết định chọn trường của người học, tới chính sách, và tới cách các cơ sở phân bổ nguồn lực.

Vì ảnh hưởng lớn như vậy, hiểu chúng được cấu tạo thế nào là điều đáng bỏ ra một buổi.

Các loại chỉ tiêu thường dùng

Chỉ tiêu về nghiên cứu — số công bố, trích dẫn, các giải thưởng lớn. Thường chiếm trọng số cao.

Chỉ tiêu về danh tiếng — khảo sát ý kiến của các nhà nghiên cứu và nhà tuyển dụng. Chiếm trọng số đáng kể ở một số bảng.

Chỉ tiêu về nguồn lực — tỉ lệ giảng viên trên sinh viên, kinh phí, thu nhập từ nghiên cứu.

Chỉ tiêu về quốc tế hoá — tỉ lệ giảng viên và sinh viên quốc tế, hợp tác quốc tế.

Chỉ tiêu về đầu ra của người học — tỉ lệ tốt nghiệp, việc làm. Ít bảng đo được phần này một cách đáng tin.

Những gì xếp hạng không đo được

Đây là phần quan trọng nhất khi dùng chúng để chọn trường:

• Chất lượng giảng dạy thực tế. Gần như không bảng nào đo trực tiếp được điều này — họ dùng các chỉ tiêu thay thế như tỉ lệ giảng viên trên sinh viên, vốn chỉ liên quan gián tiếp.
• Trải nghiệm của người học.
• Chất lượng của một chương trình cụ thể — thứ hạng tổng thể là bình quân của cả cơ sở, và các ngành trong cùng một trường có thể rất chênh lệch.
• Mức độ hỗ trợ người học.
• Giá trị gia tăng — trường giúp người học tiến bộ bao nhiêu, thay vì trường tuyển được người giỏi sẵn.
• Sự phù hợp với bạn — điều duy nhất thực sự quan trọng khi chọn trường.

Các đặc điểm cần biết

Chỉ tiêu danh tiếng có tính tự củng cố. Trường nổi tiếng được đánh giá cao trong khảo sát danh tiếng, điều đó giữ thứ hạng cao, điều đó duy trì danh tiếng. Vòng lặp này khiến bảng xếp hạng thay đổi chậm bất kể chất lượng thực tế thay đổi thế nào.

Thiên vị quy mô và tuổi. Nhiều chỉ tiêu ưu ái cơ sở lớn và lâu đời.

Thiên vị ngành. Các bảng dựa nhiều vào chỉ số công bố có xu hướng ưu ái cơ sở mạnh về khoa học tự nhiên và y sinh, vốn có tập quán công bố và trích dẫn khác các ngành khác.

Thiên vị ngôn ngữ. Công bố bằng tiếng Anh được đếm; công bố bằng ngôn ngữ khác thường không.

Phương pháp thay đổi. Khi bảng đổi cách tính, thứ hạng thay đổi mà không có gì ở cơ sở thay đổi cả.

Dữ liệu do cơ sở tự cung cấp ở một số chỉ tiêu — điều này tạo động lực trình bày có lợi.

Tác động tới hành vi của cơ sở

Đây là mặt ít được nói tới:

• Phân bổ nguồn lực theo chỉ tiêu được xếp hạng thay vì theo nhu cầu thật — chẳng hạn dồn cho nghiên cứu và giảm đầu tư cho giảng dạy.
• Tuyển người theo hồ sơ công bố hơn là theo năng lực giảng dạy.
• Khuyến khích công bố ở nơi được đếm thay vì nơi phù hợp với nội dung.
• Giảm động lực cho nghiên cứu phục vụ địa phương bằng tiếng địa phương, vì nó không được tính.
• Trong một số trường hợp, có các thực hành nhằm tác động tới chỉ tiêu — điều này đã được ghi nhận và bị phê phán.

Dùng xếp hạng cho đúng

Khi chọn trường để học:

• Dùng xếp hạng theo ngành, không dùng xếp hạng tổng thể.
• Chỉ dùng để lọc sơ bộ — thu hẹp từ hàng nghìn xuống vài chục, rồi tìm hiểu kỹ từng nơi.
• Đọc chương trình cụ thể — danh sách môn học nói nhiều hơn thứ hạng.
• Nói chuyện với sinh viên đang học ở đó.
• Xem kết quả việc làm của người tốt nghiệp ngành đó.
• Kiểm tra tình trạng công nhận và kiểm định — đây là điều bắt buộc và nó không liên quan tới thứ hạng.
• Cân nhắc chi phí, vị trí, và sự phù hợp — những yếu tố này ảnh hưởng tới kết quả của bạn nhiều hơn vài chục bậc thứ hạng.

Khi đọc tin tức về xếp hạng:

• Xem bảng nào — các bảng khác nhau cho kết quả rất khác nhau.
• Xem phương pháp có đổi không trong kỳ đó.
• Thay đổi vài bậc thường không có ý nghĩa.
• Chú ý khi chỉ trích dẫn một chỉ tiêu có lợi mà bỏ qua phần còn lại.

Với cơ sở đào tạo

• Hiểu bảng xếp hạng để không bị dẫn dắt bởi nó — biết nó đo gì giúp phân biệt cải thiện thật với việc chạy theo chỉ tiêu.
• Đừng để thứ hạng quyết định chiến lược — sứ mệnh của cơ sở nên đến trước.
• Cân nhắc các bảng phù hợp với sứ mệnh — có những bảng đánh giá theo tiêu chí khác, như tác động xã hội hoặc phát triển bền vững.
• Minh bạch với người học về ý nghĩa và giới hạn của thứ hạng.

Với người làm chính sách

• Cẩn trọng khi đặt mục tiêu theo thứ hạng — điều này chuyển nguồn lực vào việc tối ưu chỉ tiêu.
• Chú ý tác động tới đa dạng hệ thống — nếu mọi cơ sở đều đuổi theo cùng một mô hình, hệ thống mất đi các loại cơ sở phục vụ nhu cầu khác nhau.
• Xem xét các thước đo phù hợp với bối cảnh trong nước bên cạnh các bảng quốc tế.

Một điều đáng nhớ

Một bảng xếp hạng là một cách tổng hợp nhiều chỉ tiêu thành một con số duy nhất — và việc tổng hợp đó đòi hỏi quyết định về trọng số, tức là quyết định về giá trị.

Vì vậy không có bảng nào đúng hay sai. Câu hỏi đúng là bảng này coi trọng điều gì, và điều đó có trùng với điều bạn coi trọng không.

Câu hỏi thường gặp