Nhiều khảo sát ở các nước khác nhau ghi nhận tỉ lệ lo âu và trầm cảm ở nghiên cứu sinh và người làm nghiên cứu giai đoạn đầu cao hơn đáng kể so với dân số chung.
Khi một hiện tượng xuất hiện với tần suất như vậy ở một nhóm nghề, nó chỉ về đặc điểm của môi trường chứ không về đặc điểm của từng người.
Các yếu tố rủi ro đặc thù
- Bất định kéo dài — về kết quả nghiên cứu, về hợp đồng, về tương lai nghề nghiệp. Đây là yếu tố được nhắc tới nhiều nhất.
- Không có ranh giới công việc. Luôn có thể đọc thêm, viết thêm, chạy thêm một thí nghiệm — nên rất khó nói mình đã làm đủ.
- Đồng nhất bản thân với công việc. Khi bài bị từ chối, cảm giác không phải là bài chưa đạt mà là mình chưa đạt.
- Cô đơn về chuyên môn — đề tài của bạn có thể chỉ vài người trên thế giới hiểu.
- Phụ thuộc vào một người trong nhiều năm.
- So sánh liên tục — thành công của người khác hiển thị công khai, thất bại thì không.
- Thất bại là phần thường xuyên của công việc — bình thường về mặt khoa học nhưng tích luỹ về mặt tâm lý.
- Thu nhập thấp so với thời gian đào tạo và so với bạn bè cùng lứa.
- Văn hoá tôn vinh sự hy sinh — người làm việc cuối tuần được ngưỡng mộ, và điều này khiến việc nghỉ trở thành cảm giác có lỗi.
Cảm giác giả mạo
Hiện tượng rất phổ biến trong môi trường này: cảm giác mình không đủ giỏi, được nhận vào do may mắn, và sớm muộn người ta sẽ phát hiện ra.
- Phần lớn người trong môi trường này đều có ở mức nào đó, kể cả người đã rất thành công.
- Việc nó phổ biến không làm nó dễ chịu hơn, nhưng biết mình không đơn độc thường giúp được.
- Cách xử lý: nói ra với người cùng cảnh, ghi lại cụ thể những gì mình đã làm được, và phân biệt giữa chưa biết với không đủ khả năng — trong nghiên cứu, việc không biết là trạng thái bình thường.
Dấu hiệu cần chú ý
Khi kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng tới sinh hoạt:
- Buồn bã hoặc trống rỗng liên tục.
- Mất hứng thú với chính đề tài từng say mê.
- Không đọc được, không tập trung được.
- Trì hoãn kéo dài dù biết cần làm.
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều.
- Thay đổi rõ về ăn uống.
- Rút khỏi đồng nghiệp và gia đình.
- Lo âu thường trực, các triệu chứng cơ thể không rõ nguyên nhân.
- Dùng rượu để đối phó.
Dấu hiệu cần hỗ trợ ngay: nghĩ rằng mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình, cảm giác tuyệt vọng về tương lai, hoặc ý nghĩ làm hại bản thân. Với những dấu hiệu này, hãy tìm hỗ trợ chuyên môn ngay — không chờ tới khi xong luận án, không chờ tới kỳ nghỉ.
Nơi tìm hỗ trợ
- Dịch vụ tư vấn tâm lý của cơ sở — nhiều nơi có và thường miễn phí, nhưng rất nhiều người không biết là có.
- Bác sĩ — nơi bắt đầu để được chuyển tới chuyên khoa.
- Các đường dây hỗ trợ tâm lý — nên tìm và lưu số từ trước, không phải khi cần.
- Bộ phận đào tạo nếu vấn đề liên quan tới tiến độ — việc thông báo sớm thường mở ra phương án bạn không biết là có.
Về sự e ngại: trong giới học thuật có quan niệm rằng chịu đựng là một phần của nghề. Đây là quan niệm gây hại và đang thay đổi. Tìm hỗ trợ là việc thực tế, và nó không ảnh hưởng tới hồ sơ hay tình trạng của bạn.
Những gì cơ sở có thể làm
Đây là phần quan trọng, vì các biện pháp cá nhân không giải quyết được vấn đề có tính hệ thống:
Về cấu trúc:
- Giảm bất định — hợp đồng dài hơn, lộ trình rõ ràng, điểm quyết định minh bạch.
- Bảo đảm thu nhập đủ sống cho nghiên cứu sinh.
- Giới hạn số người mỗi người hướng dẫn nhận cùng lúc.
- Có hội đồng theo dõi ngoài người hướng dẫn chính, để giảm rủi ro phụ thuộc vào một người.
Về hỗ trợ:
- Có dịch vụ tư vấn tâm lý và phổ biến rộng rãi để người ta biết là có — đây là khoảng cách lớn nhất ở nhiều nơi.
- Kênh nêu vấn đề mà không sợ ảnh hưởng tới việc học.
- Đào tạo người hướng dẫn về việc nhận ra dấu hiệu và biết chỉ đường.
Về văn hoá:
- Không ca ngợi sự hy sinh — điều này tạo chuẩn mực có hại.
- Tôn trọng thời gian nghỉ — không nhắn tin công việc vào đêm và cuối tuần.
- Nói về thất bại một cách bình thường — bài bị từ chối, thí nghiệm không ra là phần của nghề.
- Ghi nhận tiến bộ, không chỉ chỉ ra thiếu sót.
Với người hướng dẫn
- Chú ý dấu hiệu ở người mình hướng dẫn và hỏi trực tiếp — việc hỏi không làm tăng nguy cơ mà thường là điều họ đang cần.
- Biết giới hạn của mình — bạn không phải chuyên gia tâm lý, nhưng bạn chỉ đường được.
- Phản hồi về công trình, không về con người.
- Đặt kỳ vọng thực tế về tiến độ.
- Làm gương về ranh giới — nếu bạn gửi thư lúc nửa đêm, người dưới bạn hiểu đó là kỳ vọng.
- Nói rõ về các phương án khi có khó khăn — bảo lưu, giảm tải, đổi đề tài. Người học thường không biết là có.
Nếu bạn thấy đồng nghiệp có dấu hiệu
- Hỏi trực tiếp và cụ thể.
- Lắng nghe mà không vội đưa lời khuyên.
- Đừng giảm nhẹ — không nói ai cũng vậy hoặc cố lên.
- Giúp họ tìm hỗ trợ, đề nghị đi cùng nếu cần.
- Với dấu hiệu nghiêm trọng, đừng để họ một mình và tìm hỗ trợ ngay.
Một điều đáng nhớ
Khi nhiều người trong cùng một môi trường gặp cùng một vấn đề, việc chỉ khuyên từng người tự chăm sóc bản thân là giải pháp không tương xứng với nguyên nhân.
Các biện pháp cá nhân có ích và nên làm. Nhưng thứ thay đổi được tình hình một cách bền vững là giảm bất định, giảm phụ thuộc, và thay đổi văn hoá tôn vinh sự kiệt sức.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đây là vấn đề của môi trường?
Vì nhiều khảo sát ở các nước khác nhau ghi nhận tỉ lệ lo âu và trầm cảm ở nhóm này cao hơn đáng kể so với dân số chung — khi một hiện tượng xuất hiện với tần suất như vậy, nó chỉ về đặc điểm môi trường.
Yếu tố rủi ro được nhắc tới nhiều nhất là gì?
Bất định kéo dài — về kết quả nghiên cứu, về hợp đồng và về tương lai nghề nghiệp, cùng với việc công việc không có ranh giới tự nhiên.
Cảm giác giả mạo là gì?
Cảm giác mình không đủ giỏi và được nhận vào do may mắn. Phần lớn người trong môi trường này đều có ở mức nào đó, kể cả người đã rất thành công.
Dấu hiệu nào cần hỗ trợ ngay?
Nghĩ rằng mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình, cảm giác tuyệt vọng về tương lai, hoặc ý nghĩ làm hại bản thân — không chờ tới khi xong luận án hay tới kỳ nghỉ.
Cơ sở có thể làm gì hiệu quả nhất?
Giảm bất định bằng hợp đồng dài hơn và lộ trình rõ, có hội đồng theo dõi để giảm phụ thuộc vào một người hướng dẫn, và phổ biến rộng rãi về dịch vụ tư vấn tâm lý vì nhiều người không biết là có.
